Reseña sobre el Panfleto
Esta reseña ha aparecido publicada recientemente en el Boletín de ENCIGA (Asociación dos Ensinantes de Ciencias de Galicia). Aunque está escrita en gallego, creo que se puede entender perfectamente. Espero vuestros comentarios.
LIBROS
Panfleto Antipedagógico, de Ricardo Moreno Castillo. Editorial Leqtor.
José Manuel Facal Díaz.
As veces un ve casi os seus pensamentos escritos por outra man.
Josep P. All, Autobiografía
Poucas veces tivemos un libro tan abertamente claro á vez que polémico. Cada un dos capítulos, con excepción dun par tamén moi interesantes ao final, arrostra sen piedade os tópicos habituais das nosas leis educativas e os resultados das mesmas. Nunha palabra, o profesor Moreno está farto da sangrante palabrería institucional e nese sentido apóiolle: vin como os fillos das persoas con menores recursos teñen peor ensino da debida en nome dunha inxusta e reaccionaria comprehensividad. Pero vaiamos por partes.
No primeiro capítulo ataca, ao meu xuízo indiscriminadamente pero con certa lóxica, a falacia da suposta contradición memoria destrezas ou contido formación, argumentando sabiamente que é imposible conseguir destrezas sen a máis mínima memoria, pero ao tempo tampouco insiste suficientemente nos despropósitos da antiga sobrecarga dos programas educativos.
Repasa tamén a idea da motivación, actual deus entre deuses educativos, e colócaa no seu xusto lugar: unha cousa é tratar de facer un ensino apaixonante e outra moi diferente sentar as bases de que calquera alumno ou pai ou profesor poida apelar a que o alumnado non está motivado como xustificación da ausencia de esforzo. A motivación vén, moitas veces, do propio esforzo persoal.
O seu seguinte cabalo de batalla, excelente, é o suposto ensino para a igualdade. Ten razón en que o subir o nivel de esixencia nas aulas non só non atenta contra a igualdade senón que a favorece, tendo en conta que aqueles alumnos provenientes de familias podentes van ter apoio estuden ou non, mentres que as non podentes só poden ir adiante se do colexio os alumnos saen ben preparados, ou o que é o mesmo, se teñen igualdade de oportunidades. Noutras palabras, o peor sistema imaginable sería deixar aos señoritos ao mesmo nivel educativo que os pobres, porque se estes teñen un baixo nivel de instrución constituirán sen dúbida man de obra barata e pouco reivindicativa dos seus dereitos. Xusto o sistema que agora temos.
Un tema especialmente controvertido é o da obligatoriedad do ensino. Razoa que non é obligatorio en absoluto o estudar, e tampouco o é no fondo o respectar aos compañeiros que desexan facelo, nin aos profesores que ensinan. A dicotomía Liberdade de Estudar fronte a Educación Obrigatoria fainos tomar decisións importantes: se se ha de estudar, hai que sacrificar a liberdade e obrigar a facelo, e se se deixa ao libre albedrío, deixaremos de ser iguais no sentido de que todos podemos estudar pero cada persoa tomará a súa propia decisión. O manter a obligatoriedad do estudo pero ao tempo a liberdade de decidir se se estuda é un sinsentido estúpido.
En diferente apartado sitúase o fracaso escolar. Non deixa de ser certo que o Sistema Sanitario só pode curar a aqueles que seguen as instrucións do médico. Ninguén falaría de “fracaso sanitario” se os pacientes desprezan o tratamento proposto polo médico e por elo non se curan. O mesmo non sucede co Sistema Educativo: algúns alumnos non seguen certas instrucións, non aprenden nada porque non queren e diso séguese o “fracaso do sistema educativo”. Realmente delirante. Pode argumentarse que non tratamos con persoas responsables senón con alumnos, pero ese argumento perde o seu valor por dúas razóns. A primeira porque ata os nenos poden entender que deben seguir certas instrucións e estudar en lugar de perder o tempo e isto é moi importante e independiente da súa intelixencia. A segunda, algo máis sutil, porque o feito de que alguén non estude, tendo en conta de que se está nunha clase con outros alumnos, implica en xeral a perda do dereito ao estudo daqueles que si queren facelo, e ese dereito debe ter protección absoluta. O auténtico fracaso é sen dúbida esta perda.
Mención aparte merece a Formación do Profesorado. É posible que o autor esaxere un pouco, pero en algo creo que todos estaremos de acordo: é máis formativo para o profesorado escribir un libro que un cursillo de 100 horas de galego, didáctica ou laboratorio, sempre sobre o suposto de que en todas esas horas esteamos espertos e atentos e case independientemente de cómo sexa o libro. En outro orden de cousas, o feito de que aínda non se considere como formación o aprobar asignaturas universitarias por separado e si o sexan os congresos de ENCIGA parecería risible de non ser patético. E iso non vai en contra dos útiles e para min moi estimados congresos, senón que simplemente a valoración é desproporcionada. Por outra banda, actualmente dan 5 puntos no concurso de traslados por ser doutor na titulación alegada para o ingreso no corpo, e 3 por ser doutor noutras licenciaturas, cando debería ser ao revés se queremos que o profesorado siga estudando. Pero ambas valoracións palidecen cando se comparan cos 4 puntos obtidos en 400 horas de cursillos, gran parte delas eufemísticamente chamadas “horas non presenciais”. O que realmente resúltame incomprensible é que os profesores admitamos tamaña inxustiza e desprecemos o traballo dos nosos propios compañeiros que se esforzan en facer unha tese doctoral ou en escribir libros… para ter menos puntuación que outros que facemos cursillos ou son xefes de seminario. Quizais sexa un bo momento para preocuparse algo menos polas inxustizas dos inmigrantes e máis por aquilo no que si podemos intervir de verdade. Contade comigo.
Todo o libro está salpicado dos clásicos tópicos. Mención aparte merece o Capítulo 10, “Expertos, orientadores, asesores e pedagogos”. Non o perdan. Unha perla nada máis: entre as diversas razóns dos fallos da LOGSE aparece que “os profesores non se adaptaron á Lei”. Isto é algo parecido a unhas declaracións de Fenómenos Para Anormales, e desde un punto de vista científico carece de sentido porque, ¿como se demostra? Explícome. Imaxinen que digo que a Reforma fracasa porque os profesores non dan os contidos legais. Obviamente é un dato comprobable. Pero se dixese que fracasou porque non lles gustaban aos profesores os contidos (aínda que por suposto os impartiron) a cuestión deixa de ser comprobable, porque ninguén pode probar se me gustan ou non. O eufemismo da “non adaptación” recorda a certos chamáns: se rezas o suficiente, salvaraste; se non morrerás. Tampouco ten posibilidade de ser rebatida.
Os últimos capítulos do libro tratan sobre a necesidade da Filosofía e o innecesario da Relixión na escola, tamén moi interesantes.
Quizais se botan de menos máis solucións das propostas. ¿Por que non seguir educando fora do centro, poñamos por caso nun taller mecánico pero estando o alumno controlado polo profesorado? O razoable non sería poñer a persoas de 14 anos na rúa a mercé do mercado, pero vixiado o proceso educativo polo centro, nada malo parece haber en que un alumno que despreza estudar ollo, non que non poida lábrese unha profesión, a condición de que puidese volver estudar cando quixese. Outra idea posible sería o que na Declaración de Facenda houbese un apartado de devolución para aqueles alumnos que aproben todo: se queremos en serio que os pais participen sería o mellor remedio.
En esencia, un libro moi recomendable e do que polo menos eu espero unha continuación. É hora de espertar do doce soño logsístico para entrar no cru ambiente logístico da dura realidade